Από την επιβίωση στην ηγεσία: Γιατί μια κοινωνία χρειάζεται διαρκώς να πολεμά;

Με αφορμή την υπόθεση του Βασίλη Μάγγου, μια σκέψη για το κοινωνικό τραύμα, την τοξική αρρενωπότητα, την πολιτική πόλωση και το πραγματικό νόημα της δύναμης, της ευθύνης και της ηγεσίας.

«Κι ας μη νικήσουμε ποτέ, θα πολεμάμε πάντα».

Η φράση του Βασίλη Μάγγου απέκτησε μια ιδιαίτερη βαρύτητα μέσα από την υπόθεση που συγκλόνισε την ελληνική κοινωνία. Ο Βασίλης ήταν 26 ετών και συμμετείχε σε κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς αγώνες. Ένας από αυτούς αφορούσε την αντίθεση των κατοίκων του Βόλου στην καύση απορριμμάτων από την τσιμεντοβιομηχανία ΑΓΕΤ–Lafarge, καθώς και στα σχέδια για την παραγωγή καυσίμου SRF/RDF από απορρίμματα. Οι ανησυχίες των πολιτών αφορούσαν την επιβάρυνση του περιβάλλοντος και της δημόσιας υγείας, αλλά και το δικαίωμα μιας τοπικής κοινωνίας να έχει λόγο για τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζει.

Στις 13 Ιουνίου 2020 πραγματοποιήθηκε μεγάλη διαδήλωση στον Βόλο ενάντια στην καύση απορριμμάτων. Την επόμενη ημέρα, στις 14 Ιουνίου, ο Βασίλης ξυλοκοπήθηκε από αστυνομικούς έξω από τα δικαστήρια της πόλης και, σύμφωνα με την καταγγελία του, η κακοποίησή του συνεχίστηκε κατά τη μεταφορά του και μέσα στην αστυνομική υπηρεσία. Στις 16 Ιουνίου δημοσιοποίησε ο ίδιος την καταγγελία του, περιγράφοντας τα τραύματά του και όσα είχε υποστεί. Έναν μήνα αργότερα, στις 13 Ιουλίου 2020, βρέθηκε νεκρός στο σπίτι του.

Έξι χρόνια μετά, στις 31 Οκτωβρίου 2026, το Μικτό Ορκωτό Δικαστήριο Καρδίτσας έκρινε ενόχους, σε πρώτο βαθμό, πέντε από τους έξι αστυνομικούς για βασανιστήρια που αφορούσαν την κακοποίησή του μέσα στην αστυνομική υπηρεσία. Η δικαστική απόφαση αποτελεί έναν σημαντικό σταθμό στον μακρόχρονο αγώνα της οικογένειάς του για δικαιοσύνη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η υπόθεση έχει ολοκληρωθεί δικαστικά. Μετά την απόφαση, ο πατέρας του, Γιάννης Μάγγος, αναφέρθηκε στον αγώνα που έδωσε η οικογένεια όλα αυτά τα χρόνια, με μια φράση που συμπληρώνει με ιδιαίτερο τρόπο το μήνυμα του γιου του: 

«Αλλά κι όταν νικάμε, πάλι θα πολεμάμε».

Και ίσως εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ουσιαστικά ερωτήματα που αφήνει πίσω της αυτή η υπόθεση: γιατί εξακολουθούμε να χρειάζεται να αγωνιζόμαστε για πράγματα που θα έπρεπε να θεωρούνται αυτονόητα; Για το δικαίωμα στην αξιοπρέπεια, στην ασφάλεια, στην υγεία, στην ελεύθερη έκφραση και στην προστασία της ανθρώπινης ζωής. Και γιατί, τόσο συχνά, όταν κάποιος ζητά να αποδοθεί δικαιοσύνη ή να αναλάβει κάποιος την ευθύνη που του αναλογεί, η συζήτηση μετατοπίζεται από την ουσία του ζητήματος στην πολιτική ταυτότητα εκείνου που διαμαρτύρεται;

Όταν η κοινωνική ευθύνη μετατρέπεται σε πολιτική αντιπαράθεση

Συχνά, αντί να σταθούμε απέναντι σε ένα γεγονός και να αναρωτηθούμε τι συνέβη, ποιος έχει ευθύνη και τι χρειάζεται να αλλάξει, επιλέγουμε να ταξινομήσουμε τους ανθρώπους σε στρατόπεδα. «Αριστεροί», «δεξιοί», «αναρχικοί», «συντηρητικοί», «δικοί μας» και «άλλοι». Με αυτόν τον τρόπο, το πραγματικό ζήτημα χάνει σταδιακά τη σημασία του και τη θέση του παίρνει η ανάγκη να υπερασπιστούμε την ομάδα στην οποία ανήκουμε.

Η κοινωνική ψυχολογία έχει μελετήσει εκτενώς αυτή τη δυναμική μέσα από τη Θεωρία της Κοινωνικής Ταυτότητας των Tajfel και Turner. Οι άνθρωποι διαμορφώνουμε μέρος της ταυτότητάς μας μέσα από τις ομάδες στις οποίες ανήκουμε. Η αίσθηση του «ανήκειν» είναι σημαντική για την ψυχολογική μας ασφάλεια και τη σύνδεσή μας με τους άλλους. Ωστόσο, όταν η ταυτότητα της ομάδας γίνεται άκαμπτη, μπορεί να ενισχύσει τη διάκριση ανάμεσα στο «εμείς» και το «εκείνοι», δημιουργώντας την αντίληψη ότι η δική μας ομάδα είναι σωστή, ανώτερη ή απειλούμενη, ενώ η άλλη αποτελεί τον αντίπαλο.

Σε τέτοιες συνθήκες, η ύπαρξη ενός κοινού εχθρού μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός συσπείρωσης. Αντί η ομάδα να ενώνεται γύρω από κοινές αξίες, στόχους και ευθύνες, ενώνεται γύρω από την απόρριψη κάποιου άλλου. Η διαρκής αναπαραγωγή μιας απειλής ενισχύει την πόλωση, συντηρεί την αντιπαράθεση και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μέσο διατήρησης της εξουσίας. Όταν οι άνθρωποι βρίσκονται διαρκώς απασχολημένοι με το ποιος είναι απέναντί τους, συχνά δυσκολεύονται να εξετάσουν τι συμβαίνει μέσα στη δική τους ομάδα και ποιος πραγματικά ωφελείται από αυτή τη διαίρεση.

Αυτό δεν αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό μιας πολιτικής παράταξης. Είναι μια ανθρώπινη και κοινωνική δυναμική που μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικά ιδεολογικά περιβάλλοντα. Το πρόβλημα δεν είναι η πολιτική διαφωνία, η οποία είναι αναγκαία σε μια δημοκρατία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η διαφωνία μετατρέπεται σε εχθρότητα, όταν η κριτική αντιμετωπίζεται ως επίθεση και όταν η υπεράσπιση της ομάδας γίνεται σημαντικότερη από την αναζήτηση της αλήθειας και της δικαιοσύνης.

Δύναμη, αρρενωπότητα και ευθύνη

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, έχει ενδιαφέρον να εξετάσουμε και την έννοια της αρρενωπότητας. Όταν μιλάμε για τοξική αρρενωπότητα, δεν αναφερόμαστε στην ανδρική ταυτότητα συνολικά ούτε στην αρρενωπότητα ως κάτι αρνητικό. Αναφερόμαστε σε κοινωνικά πρότυπα που συνδέουν την ανδρική αξία με την κυριαρχία, τον έλεγχο, την επιβολή, την επιθετικότητα και την ανάγκη διαρκούς επιβεβαίωσης της υπεροχής απέναντι στους άλλους.

Σε ένα τέτοιο πρότυπο, η ευαλωτότητα θεωρείται αδυναμία, η ενσυναίσθηση μπορεί να εκλαμβάνεται ως υποχώρηση και η ανάληψη ευθύνης συγχέεται με την απώλεια κύρους. Η δύναμη δεν μετριέται από την ικανότητα να προστατεύεις, να φροντίζεις ή να αναλαμβάνεις την ευθύνη των πράξεών σου, αλλά από το πόσο μπορείς να επιβληθείς.

Η υγιής αρρενωπότητα, αντίθετα, δεν χρειάζεται να αποδεικνύει διαρκώς την ισχύ της. Μπορεί να συνυπάρχει με την ευαισθησία, τη φροντίδα, την αυτοσυγκράτηση και την ανάληψη ευθύνης. Δεν χρειάζεται να κυριαρχεί για να αισθάνεται ισχυρή, ούτε να υποτιμά κάποιον άλλο για να επιβεβαιώσει τη δική της αξία. Και κυρίως, δεν χρησιμοποιεί τη δύναμη ως δικαιολογία για την άσκηση βίας ή την επιβολή φόβου.

Αυτό αφορά όχι μόνο τις προσωπικές μας σχέσεις, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι θεσμοί, οι οργανισμοί και οι κοινωνίες. Η εξουσία χωρίς λογοδοσία, η επιβολή χωρίς ενσυναίσθηση και η απαίτηση υπακοής χωρίς ανάληψη ευθύνης δεν αποτελούν εκφράσεις δύναμης. Αποτελούν μορφές κυριαρχίας.

Η ηγεσία δεν είναι επιβολή

Η ίδια διάκριση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν μιλάμε για ηγεσία. Συχνά συγχέουμε τον άνθρωπο που έχει εξουσία με τον άνθρωπο που μπορεί πραγματικά να ηγηθεί. Όμως, η θέση, ο τίτλος ή η δυνατότητα λήψης αποφάσεων δεν αρκούν για να δημιουργήσουν έναν ηγέτη.

Η ηγεσία προϋποθέτει ευθύνη, αυτογνωσία και την ικανότητα να αναγνωρίζεις πώς η συμπεριφορά σου επηρεάζει τους ανθρώπους γύρω σου. Προϋποθέτει να μπορείς να ακούς χωρίς να αισθάνεσαι ότι απειλείται η θέση σου, να δέχεσαι την κριτική χωρίς να την αντιμετωπίζεις ως προσωπική επίθεση και να δημιουργείς ένα περιβάλλον όπου οι άνθρωποι μπορούν να εκφράζονται χωρίς φόβο. Η ψυχολογική ασφάλεια, όπως έχει αναλυθεί και από την Amy Edmondson, δεν σημαίνει απουσία απαιτήσεων ή διαφωνιών. Σημαίνει ότι οι άνθρωποι αισθάνονται αρκετά ασφαλείς ώστε να θέτουν ερωτήματα, να αναγνωρίζουν λάθη, να διαφωνούν και να συμβάλλουν χωρίς να φοβούνται ότι θα τιμωρηθούν ή θα ταπεινωθούν γι' αυτό.

Και ίσως η πιο ουσιαστική μορφή ηγεσίας να ξεκινά πριν ακόμη αναλάβουμε την ευθύνη για άλλους: από την αυτοηγεσία. Από την ικανότητά μας να αναγνωρίζουμε τα προσωπικά μας μοτίβα, να διαχειριζόμαστε τις αντιδράσεις μας, να αναλαμβάνουμε την ευθύνη των επιλογών μας και να μη μεταφέρουμε στους άλλους όσα δεν έχουμε ακόμη καταφέρει να επεξεργαστούμε μέσα μας. Δεν μπορούμε να δημιουργήσουμε σχέσεις εμπιστοσύνης όταν λειτουργούμε διαρκώς μέσα από την ανάγκη ελέγχου. Ούτε μπορούμε να μιλάμε για υπεύθυνη ηγεσία όταν η διατήρηση της εικόνας μας είναι σημαντικότερη από την αναγνώριση ενός λάθους. 

Η ηγεσία δεν είναι η ικανότητα να κάνεις τους άλλους να σε ακολουθούν στη μάχη. Είναι και η ευθύνη να δημιουργείς τις συνθήκες μέσα στις οποίες οι άνθρωποι δεν χρειάζεται να βρίσκονται διαρκώς σε μάχη για να ακουστούν, να προστατευτούν ή να διεκδικήσουν την αξιοπρέπειά τους.

Το κοινωνικό τραύμα και η διαρκής κατάσταση άμυνας

Όταν μια κοινωνία αναπαράγει συστηματικά συνθήκες βίας, αδικίας, ανασφάλειας και αποκλεισμού, οι συνέπειες δεν περιορίζονται στα μεμονωμένα περιστατικά. Επηρεάζουν την εμπιστοσύνη μεταξύ των ανθρώπων, τη σχέση τους με τους θεσμούς, την αίσθηση του ανήκειν και την αντίληψη που έχουν για το κατά πόσο ο κόσμος γύρω τους είναι ασφαλής.

Το τραύμα δεν αφορά μόνο όσα συμβαίνουν σε ένα άτομο. Υπάρχουν και συλλογικές διαστάσεις του τραύματος, όταν ολόκληρες κοινότητες βιώνουν επαναλαμβανόμενη βία, καταπίεση, απώλεια ή θεσμική αδικία. Αυτές οι εμπειρίες μπορούν να αφήσουν αποτύπωμα στη συλλογική μνήμη και να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο οι επόμενες γενιές αντιλαμβάνονται την ασφάλεια, την εξουσία και τις μεταξύ τους σχέσεις. Το αποτύπωμα αυτό μπορεί να μεταφέρεται μέσα από τις οικογενειακές σχέσεις, τις συμπεριφορές, τις αφηγήσεις, αλλά και μέσα από τις ίδιες τις κοινωνικές συνθήκες που παραμένουν αμετάβλητες.

Από τη σκοπιά της νευροεπιστήμης και της ψυχοφυσιολογίας, γνωρίζουμε ότι όταν ένας άνθρωπος εκτίθεται επανειλημμένα σε απειλή ή βιώνει παρατεταμένη ανασφάλεια, το νευρικό του σύστημα μπορεί να παραμένει περισσότερο προσανατολισμένο στην ανίχνευση κινδύνου. Οι αντιδράσεις επιβίωσης, όπως η μάχη, η φυγή, το πάγωμα ή η κατευναστική προσαρμογή, αποτελούν τρόπους με τους οποίους ο οργανισμός προσπαθεί να ανταποκριθεί σε συνθήκες που αντιλαμβάνεται ως απειλητικές.

Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε κοινωνικός αγώνας αποτελεί αντίδραση τραύματος ή ότι η διεκδίκηση δικαιοσύνης είναι μια παθολογική αντίδραση. Η αντίσταση μπορεί να είναι συνειδητή, υγιής και απολύτως αναγκαία. Δεν χρειάζεται να παθολογικοποιούμε την αντίδραση ενός ανθρώπου απέναντι στην αδικία, ούτε να μετατρέπουμε την κοινωνική διεκδίκηση σε ψυχολογικό σύμπτωμα. Το ερώτημα είναι γιατί δημιουργούμε και διατηρούμε κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες οι άνθρωποι αναγκάζονται να βρίσκονται διαρκώς σε κατάσταση άμυνας, προκειμένου να διεκδικήσουν όσα θα έπρεπε ήδη να προστατεύονται.

Ίσως, τελικά, αυτό να είναι ένα από τα πιο δύσκολα σημεία που χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε: ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για πραγματική πρόοδο όταν αλλάζουν οι λέξεις, οι κυβερνήσεις ή οι θεσμικές δομές, αλλά συνεχίζουμε να αναπαράγουμε τις ίδιες σχέσεις εξουσίας, φόβου και αποκλεισμού. Η αλλαγή δεν αφορά μόνο το τι απαιτούμε από τους άλλους. Αφορά και το πώς επιλέγουμε να σχετιζόμαστε, να ασκούμε επιρροή, να διαχειριζόμαστε τη διαφωνία και να αναλαμβάνουμε την ευθύνη που μας αναλογεί.

Από την ανάγκη να νικήσουμε στην ανάγκη να αλλάξουμε

Το μήνυμα του Βασίλη Μάγγου και η συμπληρωματική φράση του πατέρα του μάς θυμίζουν ότι ο αγώνας για δικαιοσύνη δεν τελειώνει απαραίτητα με μια δικαστική απόφαση. Μια απόφαση μπορεί να αποτελέσει μια σημαντική δικαίωση, αλλά δεν αναιρεί όσα έχουν προηγηθεί, ούτε εγγυάται από μόνη της ότι οι συνθήκες που επέτρεψαν μια αδικία δεν θα επαναληφθούν.

Ίσως, λοιπόν, χρειάζεται να επαναπροσδιορίσουμε τι θεωρούμε νίκη. Είναι μόνο η επικράτηση έναντι κάποιου άλλου; Είναι η απόδειξη ότι η δική μας πλευρά είχε δίκιο; Ή μήπως είναι η δυνατότητα να δημιουργήσουμε συνθήκες όπου δεν θα χρειάζεται να υπάρχουν διαρκώς νικητές και ηττημένοι, άνθρωποι που επιβάλλονται και άνθρωποι που αναγκάζονται να αμύνονται;

Πολεμάμε για πράγματα που θα έπρεπε να είναι αυτονόητα. Και μέχρι να πάψουμε να χρειάζεται να το κάνουμε, ο αγώνας για αξιοπρέπεια, δικαιοσύνη και ανθρώπινη ασφάλεια παραμένει αναγκαίος. Όμως, παράλληλα, έχουμε δουλειά να κάνουμε και σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο: να κατανοήσουμε τη διαφορά ανάμεσα στη δύναμη και την κυριαρχία, ανάμεσα στην ηγεσία και την επιβολή, ανάμεσα στην αλληλεγγύη και τη συσπείρωση απέναντι σε έναν κοινό εχθρό.

Γιατί η πραγματική πρόοδος δεν θα μετρηθεί μόνο από τις μάχες που κερδίσαμε, αλλά και από τις συνθήκες που καταφέραμε να αλλάξουμε, ώστε οι επόμενοι άνθρωποι να μη χρειάζεται να δώσουν τις ίδιες μάχες. Ίσως η μεγαλύτερη νίκη να μην είναι να μπορούμε να πολεμάμε για πάντα, αλλά να δημιουργήσουμε μια κοινωνία στην οποία η ασφάλεια δεν θα αποτελεί προνόμιο, η αξιοπρέπεια δεν θα χρειάζεται υπεράσπιση και η ανθρώπινη ζωή δεν θα εξαρτάται από το πόσο δυνατά μπορεί κάποιος να διεκδικήσει τα αυτονόητα.

Μέχρι τότε, ας ευχηθούμε για τις επόμενες νίκες στους αγώνες μας. Και ας μην ξεχνάμε ότι η ευθύνη για μια διαφορετική κοινωνία δεν ανήκει μόνο σε όσους βρίσκονται στην εξουσία. Ανήκει και στον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε, καθημερινά, να υπάρχουμε μέσα σε αυτήν.